Zakopane / Zdziar – Życie w cieniu tatrzańskich szczytów nigdy nie znało prawdziwych granic. Dzika przyroda, surowe warunki i wyjątkowa kultura przez stulecia kształtowały społeczność, której serce bije tak samo po słowackiej, jak i po polskiej stronie gór. Nowa transgraniczna inicjatywa ma teraz na celu nie tylko zachowanie tego wspólnego dziedzictwa, ale również przekształcenie go w żywy most pomiędzy oboma narodami.
Tatrzańska Agencja Rozwoju, Promocji i Kultury z Polski, w ścisłej współpracy ze słowackim stowarzyszeniem obywatelskim REHABIS, oficjalnie zainaugurowały wyjątkowy projekt transgraniczny zatytułowany „Góralskie korzenie bez granic: Polsko-Słowackie Dni Kultury Ludowej”. To wizjonerskie przedsięwzięcie jest współfinansowane przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach renomowanego programu Interreg Polska – Słowacja 2021 – 2027.
Dlaczego projekt powstał? Presja modernizacji i poszukiwanie korzeni
Współczesny globalny świat niesie ze sobą niezaprzeczalny komfort, jednak w parze z nim idzie ryzyko unifikacji kulturowej. Tradycyjny styl życia, który przez pokolenia charakteryzował pogranicze tatrzańskie, pod presją modernizacji stopniowo znika z codziennego życia. Młode pokolenia tracą kontakt z rzemiosłem swoich przodków, a wyjątkowy dialekt, czyli tzw. „gwara”, ustępuje miejsca językowi literackiemu.
Projekt Interreg powstał jako bezpośrednia odpowiedź na tę pilną potrzebę ochrony, rewitalizacji i popularyzacji zanikających przejawów materialnego i niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Celem nie jest tworzenie statycznych eksponatów muzealnych, ale przywrócenie tradycjom ich pierwotnej dynamiki i uczynienie z nich integralnej części nowoczesnej turystyki oraz życia społeczności. Ponadto, dzięki połączeniu partnerów ze Słowacji i Polski, przełamywane są bariery mentalne, które w przeszłości pozostawiła tutaj rygorystyczna granica geopolityczna.
Mniejszość góralska: Podobni, a jednak unikalni
Kim właściwie są Górale? To specyficzna grupa etnograficzna ukształtowana przez kolonizację wołoską i surowy klimat górski. Choć łączy ich ogromna hart ducha i więź z naturą, przejścia przez grań Tatr stworzyły po obu stronach granicy fascynujące różnice:
• Górale polscy (Podhale): Słyną z niezwykle żywiołowego temperamentu. Ich stroje są bogato i wyraziście zdobione – dla męskich spodni (portek) typowe są rzucające się w oczy haftowane wzory w kształcie serca, zwane parzenicami. Język (podhalańska gwara) jest krzepki, bardzo drapieżny, a ich tradycyjna muzyka pełna jest ostrych, wysoko postawionych dźwięków instrumentów smyczkowych, które odzwierciedlają dzikość północnych stoków Tatr.
• Górale słowaccy (Spisz Północny, Zamagurze, Orawa i Kysuce): Wyróżniają się nieco łagodniejszą, ale za to głębszą liryką. Strój zdziarski jest całkowicie unikalny pod względem kolorystyki i ornamentyki – dominują w nim wyraziste czerwone kamizelki oraz specyficzne Hafty inspirowane przyrodą Tatr Bielskich, które są skromniejsze niż te polskie, lecz niezwykle precyzyjne. Słowacki dialekt góralski, ze względu na wpływ otoczenia, ma miększą melodykę, a ich muzyka często łączy temperament z rzewnymi, bardziej melancholijnymi melodiami.
Jednak tradycyjne rzemiosła, takie jak kuśnierstwo i kaletnictwo (wyrób pasów i kierpców), tkactwo, ciesielstwo, obróbka owczej wełny czy malarstwo na tkaninie i szkle, pozostają tym samym filarem przetrwania po obu stronach granicy.
Gdzie na własne oczy doświadczyć prawdziwej kultury góralskiej?
Największym atutem projektu „Góralskie korzenie bez granic“ jest jego wymiar praktyczny i warsztatowy. Organizatorzy nie chcą o kulturze tylko opowiadać, chcą dać możliwość jej przeżycia. Dlatego podczas nadchodzącego sezonu letniego odbędą się dwa kluczowe wydarzenia, na których szeroka publiczność, mieszkańcy oraz zagraniczni turyści będą mogli spotkać autentycznych depozytariuszy tych tradycji.
GŁÓWNE FILARY PROGRAMU KULTURALNEGO – SIERPIEŃ 2026
• Zdziar (Słowacja) – Polsko-Słowackie Dni Kultury Ludowej
7 i 9 sierpnia 2026 r.
Wydarzenie to podkreśli siłę partnerstwa transgranicznego. Odwiedzający będą mogli bezpośrednio od mistrzów rzemiosła nauczyć się obróbki skóry, poznać tajemnice tradycyjnego stolarstwa czy opanować żywiołowe kroki tańców góralskich tuż pod Ścieżką w Koronach Drzew w całorocznym rodzinnym ośrodku górskim Bachledka. Polsko-Słowackie Dni Kultury Ludowej w Zdziarze są częścią jubileuszowej, 30. edycji wydarzenia pod nazwą Goralski Festival Folkowy.
• Zakopane (Polska) – Polsko-Słowackie Dni Kultury Ludowej
17 – 18 sierpnia 2026 r.
Odbędą się one w ramach Europejskich Targów Produktów Regionalnych. Na odwiedzających czekają interaktywne warsztaty rzemieślnicze, degustacje tradycyjnej gastronomii oraz występy czołowych zespołów folklorystycznych.
Kultura otwarta dla każdego
Projekt Interreg kładzie szczególny nacisk na inkluzję i dostępność. Wszystkie planowane działania zostały zaprojektowane tak, aby eliminować bariery architektoniczne i społeczne. Prezentacje artystyczne i warsztaty rzemieślnicze będą w pełni dostępne dla osób starszych, rodzin z wózkami dziecięcymi oraz osób z niepełnosprawnościami.
W celu głębszego zrozumienia kontekstu, dla odwiedzających zostaną przygotowane bezpłatne, dwujęzyczne słowacko-polskie broszury oraz materiały informacyjne, które szczegółowo przybliżą historię prezentowanych rzemiosł oraz profile występujących zespołów.
Program Interreg Polska – Słowacja po raz kolejny udowadnia, że inwestycje w rozwój regionalny mają największy sens wtedy, gdy chronią to, co w regionach najcenniejsze – naszą własną tożsamość, pamięć przodków i zdolność do trzymania się razem bez względu na linie graniczne.
Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) w ramach programu Interreg Polska – Słowacja 2021 – 2027.
